نویسنده پس از پذیرش اولیه کلان‌استراتژی، شش اقدام پیشنهاد می‌کند: مفاهمه ملی، نقشه راه، تعیین حوزه‌های پیشران، معماری روابط خارجی، سبد سی اقدام یا پروژه ملی و بازطراحی نهادی. سند اصلی فهرست نهایی سی پروژه یا بودجه و متولی آن‌ها را مشخص نکرده است؛ این کار به مرحله بعد و به فرایندهای رسمی تصمیم‌گیری مربوط می‌شود.

برای ساخت سبد پروژه باید از تعریف مسئله، گزینه‌های جایگزین، امکان‌سنجی، تحلیل ذی‌نفعان و ریسک آغاز کرد. هر پروژه به مالک نتیجه، مجری، منبع مالی، خط مبنا، شاخص پیامد و شروط ادامه یا توقف نیاز دارد. تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده با تغییر واقعی وضعیت کشور یکسان نیست؛ باید زنجیره ورودی، فعالیت، خروجی، پیامد و اثر را تفکیک کرد.

شش گام تبدیل راهبرد به عمل

در صفحات پایانی نسخه تفصیلی، نویسنده شش اقدام پس از اجماع بر کلان‌استراتژی پیشنهاد می‌کند: مفاهمه ملی، نقشه راه کلان، شناسایی حوزه‌های پیشران، معماری روابط خارجی، طراحی سبد سی اقدام یا پروژه ملی و بازطراحی نهادهای اجرایی. این شش مورد، یک زنجیره نهادی می‌سازند؛ درک مشترک بدون مسئولیت اجرایی کافی نیست و پروژه بدون منطق انتخاب و بودجه، تعهدی روی کاغذ باقی می‌ماند.

باید میان هدف ملی، برنامه، پروژه و اقدام سیاستی تفاوت گذاشت. کاهش تلفات آب یک نتیجه قابل سنجش است؛ اصلاح شبکه یک پروژه و تغییر قواعد پایش و پاسخ‌گویی ممکن است اقدام سیاستی باشد. گاهی یک پروژه به چند هدف کمک می‌کند و گاهی تحقق یک هدف به چندین اقدام وابسته است. بنابراین نگاشت دوازده مؤلفه به سبد برنامه‌ها یک رابطه یک‌به‌یک ساده نیست.

سبد ملی چگونه مدیریت می‌شود؟

برای هر اقدام باید پرونده‌ای شامل مسئله و داده، گزینه‌های جایگزین، نظریه تغییر، هزینه چرخه عمر، تأمین مالی، مسئول نتیجه، گروه‌های اثرپذیر، ریسک، شاخص و نقطه تصمیم تدوین شود. پروژه‌ای که تنها عنوان پرطنطنه دارد اما بازار، صلاحیت قانونی یا منابع آن روشن نیست، نباید به تعهد مالی بزرگ تبدیل شود. ارزیابی و امکان توقف بخشی از انضباط راهبردی‌اند.

در سند، بعضی اقدامات مانند بهره‌وری منابع و بازمهندسی نظارت، نسبتاً مستقل‌تر از شرایط خارجی طبقه‌بندی می‌شوند و بعضی مانند مرکز مالی بین‌المللی و جذب سرمایه بزرگ خارجی به پیش‌نیازهای قانونی و روابط مالی وابسته‌اند. «بدون پشیمانی» همچنان به معنی بدون هزینه یا بدون نیاز به ارزیابی نیست.

مالک نتیجه و پاسخ‌گویی

اگر چند دستگاه در یک برنامه نقش دارند، باید مالک نتیجه، مجری، همکار و ارزیاب از یکدیگر تفکیک شوند. گزارش پیشرفت نباید صرفاً تعداد نشست‌ها و درصد هزینه‌کرد باشد. شاخص‌ها باید میان ورودی، خروجی و پیامد تفاوت بگذارند؛ برای مثال، ساخت زیرساخت حمل‌ونقل خروجی است اما کاهش زمان واقعی تجارت پیامد به شمار می‌آید. بازنگری هم باید در زمان مشخص یا با نقض فرض بحرانی آغاز شود.

آزمایش پایانی کتاب

یک مؤلفه از دوازده مؤلفه را برگزینید و پرونده‌ای سه‌صفحه‌ای تهیه کنید: صفحه اول مسئله، داده و گزینه‌های رقیب؛ صفحه دوم پروژه‌های پیشران، مسئولیت و هزینه؛ صفحه سوم ریسک، گروه‌های اثرپذیر و شاخص پیامد. اگر این سه صفحه بدون ابهام تکمیل نشوند، پروژه هنوز برای ورود به تعهد بزرگ آماده نیست.

از مفهوم تا تصمیم

در نقشه راه، برخی اقدامات مانند بهره‌وری آب و انرژی یا بهبود نظام نظارت می‌توانند پیش از تغییر شرایط بیرونی بررسی و اجرا شوند؛ برخی دیگر مانند مرکز مالی بین‌المللی یا تعمیق سرمایه‌گذاری خارجی به پیش‌نیازهای مشخص وابسته‌اند. ارزیابی مستقل و بازنگری دوره‌ای، راهبرد را از سند ثابت به نظام یادگیری تبدیل می‌کند.

هشدار و محدودیت تفسیر

از آرزو به انتخاب، از انتخاب به اقدام، از اقدام به نتیجه و از نتیجه به یادگیری برسیم.

تمرین پایان فصل

برای یکی از سی اقدام نمونه، پرونده یک‌صفحه‌ای شامل مسئله، شاخص، متولی، پیش‌نیاز، بودجه و نقطه توقف تهیه کنید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۶۴ تا ۶۹. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.