سند مبنا هشت ظرفیت را برجسته می‌کند: موقعیت جغرافیایی، سرمایه انسانی، مهارت بینافرهنگی، توان صنعتی و نوآوری، قدرت نرم و سخت، منابع طبیعی، جذابیت‌های گردشگری و اندازه بازار داخلی. این فهرست پاسخی است به نگاه یک‌جانبه‌ای که ایران را فقط از منظر بحران‌ها می‌بیند.

اما هر ظرفیت مشروط است. بازار داخلی بزرگ ممکن است امکان آزمون و مقیاس ایجاد کند، ولی به‌تنهایی صادرات رقابتی نمی‌سازد. میراث فرهنگی و طبیعت می‌توانند گردشگر جذب کنند، اما کیفیت خدمات، زیرساخت و تصویر مقصد اهمیت دارند. توان صنعتی موجود نیز بدون نوسازی فناوری و دسترسی به بازار ممکن است بهره‌وری کافی نداشته باشد.

هشت ظرفیت، هشت پروژه نیستند

در سند، موقعیت جغرافیایی، سرمایه انسانی، مهارت بینافرهنگی، توان صنعتی و نوآوری، قدرت نرم و سخت، منابع طبیعی، جذابیت‌های گردشگری و بازار داخلی به‌عنوان ظرفیت‌های مهم معرفی می‌شوند. این‌ها باید به‌عنوان ورودی تحلیل دیده شوند، نه فهرست قطعی پروژه‌های لازم. یک ظرفیت ممکن است در چند راهبرد نقش داشته باشد؛ برای مثال، مهارت بینافرهنگی می‌تواند در گردشگری، صادرات خدمات حرفه‌ای و همکاری منطقه‌ای کاربرد پیدا کند.

اما ظرفیت‌ها از نظر بلوغ متفاوت‌اند. وجود تعدادی شرکت صنعتی به معنای قابلیت تولید هر نوع تجهیز پیشرفته نیست. وجود بازار مصرفی بزرگ نیز به تنهایی کیفیت تولید یا قابلیت صادرات را تضمین نمی‌کند. برای هر ظرفیت باید فاصله میان وضعیت موجود و توان موردنیاز برای رقابت مشخص شود.

ارزیابی بلوغ ظرفیت

چهار سطح آموزشی می‌توان تعریف کرد: «منبع موجود»، «قابلیت آغازین»، «قابلیت عملیاتی قابل اتکا» و «مزیت رقابتی قابل حفظ». در هر سطح باید شواهد متفاوتی ارائه شود. برای فناوری پزشکی، نمونه آزمایشگاهی در سطح قابلیت آغازین قرار می‌گیرد؛ محصول دارای آزمون معتبر، تولید تکرارپذیر و مشتری واقعی به سطح بالاتری نزدیک می‌شود. قرار گرفتن نام حوزه در فهرست مزیت‌های ملی، جای این شواهد را نمی‌گیرد.

برخی قابلیت‌ها عمومی‌اند و توسعه آن‌ها به چند بخش کمک می‌کند؛ مانند کیفیت مدیریت پروژه، زیرساخت داده یا خدمات حقوقی. گاهی سرمایه‌گذاری در چنین زیرساخت‌های مشترکی از تلاش برای ایجاد شرکت‌های جدید بیشتر اثر دارد.

سنجش محدودیت‌ها

در ارزیابی هر ظرفیت باید آب، انرژی، سرمایه، محیط حقوقی و امکان تعامل خارجی نیز بررسی شوند. ظرفیت گردشگری بدون دسترسی و کیفیت خدمات ممکن است کمتر از انتظار ارزش ایجاد کند. توان صنعتی بدون نوسازی و بازار ممکن است به تولید کم‌بازده منجر شود. مزیت نتیجه توان استفاده از منبع در شرایط واقعی است.

تمرین بلوغ

از هشت ظرفیت، سه مورد را انتخاب و برای هرکدام چهار سطح بلوغ را پر کنید. آنچه فاقد شواهد است «نامعلوم» ثبت شود؛ سپس یک اقدام مشترک پیشنهاد کنید که بیش از یک ظرفیت را ارتقا دهد.

از مفهوم تا تصمیم

برای ارزیابی ظرفیت‌ها باید سه پرسش مطرح کرد: چه مانعی استفاده از آن را محدود کرده؛ چه توانمندسازی مشترکی لازم است؛ و چگونه نتیجه واقعی سنجیده می‌شود؟ سیاستی که فقط بر موجودی منابع تکیه کند، ممکن است از تحول فناوری و محدودیت‌های زیست‌محیطی غافل شود.

هشدار و محدودیت تفسیر

ظرفیت راهبردی، امکان است؛ نه نتیجه تحقق‌یافته.

تمرین پایان فصل

از هشت ظرفیت، سه مورد را برگزینید و برای هرکدام یک مانع و یک اقدام توانمندساز بنویسید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۴۳. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.