خصوصی‌سازی به تغییر مالکیت بنگاه مربوط است، اما خصوصی‌یاری در معنای پیشنهادی سند به ایجاد محیط مناسب برای رشد شرکت‌های واقعاً خصوصی اشاره دارد. انتقال سهام شرکت دولتی الزاماً به افزایش بهره‌وری، صادرات یا رقابت منجر نمی‌شود. مسئله مهم‌تر، قواعد فعالیت اقتصادی، امنیت سرمایه‌گذاری و دسترسی منصفانه به بازار است.

سند شکل‌گیری ده ابربنگاه خصوصی صادرات‌محور را پیشنهاد می‌کند؛ اما این هدف نباید به فهرست بسته‌ای از شرکت‌های برخوردار از امتیاز تبدیل شود. حمایت باید مشروط، زمان‌دار، شفاف و همراه با کنترل انحصار باشد. همچنین رابطه بنگاه‌های بزرگ با تأمین‌کنندگان کوچک و متوسط باید بر پایه قراردادهای منصفانه و کیفیت زنجیره تأمین بررسی شود.

چرا انتقال مالکیت به معنای خلق بنگاه رقابت‌پذیر نیست؟

خصوصی‌سازی ممکن است مالکیت شرکت دولتی را تغییر دهد، اما بهره‌وری، کیفیت محصول و توان صادراتی خودبه‌خود افزایش نمی‌یابند. در سند، تعبیر «خصوصی‌یاری» برای جهت‌گیری دیگری مطرح می‌شود: بهبود شرایط رشد بنگاه‌های واقعاً خصوصی و تسهیل ظهور بنگاه‌های بزرگ صادرات‌محور. تفاوت این دو رویکرد در سؤال محوری است؛ یکی می‌پرسد چه دارایی‌ای واگذار شود، دیگری می‌پرسد چه مانعی از رشد و رقابت شرکت‌ها جلوگیری می‌کند.

هدف پیشنهادی ده ابربنگاه باید به عنوان هدف راهبردی قابل بحث فهمیده شود، نه فهرست بسته‌ای از شرکت‌های منتخب. اگر سیاست به اختصاص امتیاز دائمی به ده بازیگر تبدیل شود، ممکن است با بی‌طرفی رقابتی در تعارض قرار گیرد. بنابراین تمرکز بر قابلیت، کیفیت حکمرانی شرکتی، صادرات پایدار و رشد ارزش افزوده ضروری است.

شبکه بنگاه بزرگ و شرکت کوچک

در برخی صنایع، شرکت بزرگ می‌تواند سفارش، مدیریت بازار و استاندارد ایجاد کند، در حالی که شرکت‌های کوچک و متوسط خدمات فنی، قطعه و نوآوری تخصصی عرضه می‌کنند. اما این رابطه زمانی ارزشمند است که قراردادها منصفانه باشند و تأمین‌کنندگان بتوانند وابستگی خود به یک مشتری را مدیریت کنند. وجود هلدینگ بزرگ با شرکت‌های متعدد، به خودی خود نشان‌دهنده توسعه زنجیره ارزش نیست؛ باید کیفیت همکاری و سهم واقعی تأمین‌کنندگان سنجیده شود.

در صنایع پزشکی و آزمایشگاهی، ممکن است مجموعه‌ای تخصصی از شرکت‌های طراحی، آزمون، نرم‌افزار و تولید قراردادی شکل بگیرد. دولت می‌تواند به‌جای حمایت انحصاری از یک گروه، زیرساخت کیفیت و اطلاعات بازار را برای بنگاه‌های واجد شرایط در دسترس قرار دهد.

حمایت مشروط و هزینه عمومی

حمایت توسعه‌ای باید هدف، دوره، سقف هزینه و شاخص عملکرد داشته باشد. در غیر این صورت، تفاوت آن با رانت و تبعیض دشوار می‌شود. حتی تضمین مالی دولت نیز ممکن است در آینده به تعهد بودجه‌ای تبدیل شود و باید افشا و ارزیابی شود. معیار موفقیت «میزان تسهیلات پرداخت‌شده» نیست؛ افزایش بهره‌وری، صادرات سودآور و قابلیت رقابت است.

تمرین سیاست‌گذاری

سه شرکت فرضی با اندازه، صادرات و کیفیت حکمرانی متفاوت را ارزیابی کنید. برای هرکدام مناسب‌ترین ابزار را انتخاب کنید: اصلاح مقررات، زیرساخت مشترک، آموزش، سرمایه‌گذاری تجاری یا عدم حمایت عمومی. دلیل انتخاب باید قابل بازبینی و خالی از امتیاز اختصاصی ناموجه باشد.

از مفهوم تا تصمیم

اندازه شرکت شاخص کافی نیست؛ بهره‌وری، ارزش افزوده صادرات، نوآوری و حکمرانی شرکتی اهمیت دارند. دولت می‌تواند به جای تولید مستقیم، زیرساخت مشترک آزمون، آموزش، استاندارد و خدمات عمومی ایجاد کند. با این حال، واگذاری ریسک خصوصی به بودجه عمومی از طریق تضمین‌های نامحدود می‌تواند پایداری مالی را تضعیف کند.

هشدار و محدودیت تفسیر

هدف سیاست، ظهور بنگاه رقابت‌پذیر است نه بزرگ‌کردن صوری بنگاه منتخب.

تمرین پایان فصل

سه معیار شفاف برای سنجش رشد یک بنگاه صادراتی و دو خطر حمایت ویژه را مشخص کنید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۴۶، ۴۹ و ۶۲. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.