در سند، پنج خوشه فناوری راهبردی مطرح می‌شود: هوش مصنوعی، آب و کشاورزی، زیست‌فناوری، انرژی و فناوری‌های دفاعی. همچنین صنایعی مانند تجهیزات آب و انرژی، داروسازی و تجهیزات پزشکی، لجستیک، گردشگری و طراحی و بسته‌بندی تراشه در فهرست نمونه اولویت‌ها قرار دارند. صنایع آب‌بر و انرژی‌بر به‌عنوان ضداولویت توسعه معرفی می‌شوند.

این فهرست نقطه آغاز است نه نتیجه امکان‌سنجی تمام محصولات. برای تبدیل آن به سیاست صنعتی باید بازار واقعی، زنجیره ارزش، نیروی انسانی، زیرساخت کیفیت، منابع آب و انرژی، هزینه سرمایه و آثار اجتماعی بررسی شوند. فناوری نوظهور وقتی ارزش دارد که در بازار یا خدمت عمومی، قابلیت حل مسئله ایجاد کند.

چرا سیاست صنعتی باید از مسئله شروع شود؟

اگر همه صنایع مهم اعلام شوند، منابع مالی و مدیریتی پراکنده می‌شوند. در نسخه تفصیلی سند، پنج خوشه فناوری هوش مصنوعی، آب و کشاورزی، زیست‌فناوری، انرژی و فناوری‌های دفاعی پیشنهاد شده‌اند؛ همچنین فهرستی از فعالیت‌های تولیدی و خدماتی مانند تجهیزات آب، انرژی، داروسازی، تجهیزات پزشکی، لجستیک، خدمات مالی و طراحی و بسته‌بندی تراشه ذکر می‌شود. این فهرست نقطه آغاز گفت‌وگوست و به معنای توجیه اقتصادی خودکار تک‌تک پروژه‌ها نیست.

مهم است که تصمیم از سطح نام صنعت به سطح زنجیره ارزش و محصول برسد. «تجهیزات پزشکی» عنوانی گسترده است و تولید یک قطعه مکانیکی با توسعه سامانه تشخیصی پیشرفته از نظر فناوری، بازار و مقررات تفاوت دارد. سیاست صنعتی حرفه‌ای باید مشخص کند کدام مانع رفع می‌شود و چه شرکت‌هایی با قواعد رقابتی از زیرساخت یا خدمت عمومی بهره‌مند خواهند شد.

معیارهای انتخاب و ضداولویت

بازار واقعی، ارزش افزوده، منابع آب و انرژی، سرمایه، مهارت، استاندارد و ریسک صادرات معیارهای مهم‌اند. در سند، توسعه صنایع آب‌بر و انرژی‌بر به‌عنوان ضداولویت مطرح می‌شود؛ اما این گزاره به معنی تعطیلی همه واحدهای موجود نیست. نوسازی یک کارخانه و ساخت ظرفیت جدید در حوضه دارای کسری آب باید جداگانه ارزیابی شوند. همچنین شدت مصرف منابع باید در کنار مقدار مصرف مطلق بررسی شود.

دولت می‌تواند سیاست افقی مانند اصلاح مقررات و آموزش ایجاد کند یا سیاست مأموریتی مانند کاهش ناترازی انرژی را با مجموعه‌ای از فناوری‌ها دنبال کند. انتخاب یک صنعت لزوماً به معنای انتخاب یک شرکت «برنده» نیست؛ دسترسی رقابتی و حمایت مشروط اهمیت دارد.

پیوند مهارت و تجاری‌سازی

در سند، مهارت‌های زبان، تجارت، مهندسی آب و انرژی، داده، زنجیره تأمین، زیست‌فناوری و کشاورزی مطرح شده‌اند. آموزش زمانی مؤثرتر است که به نیاز واقعی بنگاه و مسیر توسعه محصول متصل شود. تعداد دوره‌های برگزارشده شاخص کافی نیست؛ باید دید فراگیران چه قابلیتی کسب کرده‌اند و چه مقدار از این قابلیت در تولید و خدمات مورد استفاده قرار گرفته است.

نمونه تصمیم

برای صنعت تجهیزات آزمایشگاهی، سه گلوگاه فرضی «آزمون کیفیت»، «بازار صادراتی» و «تولید قطعه» را بررسی کنید. سپس از میان ایجاد آزمایشگاه مشترک، وام مستقیم، برنامه استانداردسازی و آموزش تخصصی، ابزار مناسب برای هر گلوگاه را انتخاب و نتیجه قابل سنجش آن را بنویسید.

از مفهوم تا تصمیم

حمایت صنعتی باید شفاف، رقابتی و قابل توقف باشد. ایجاد آزمایشگاه مشترک، آموزش مهارت تقاضامحور یا رفع گلوگاه صادرات در مواردی می‌تواند از پرداخت یارانه مستقیم مؤثرتر باشد. موفقیت با بهره‌وری، فروش محصول معتبر، ارزش افزوده و کیفیت اشتغال سنجیده می‌شود، نه صرف تعداد شرکت یا نمونه اولیه.

هشدار و محدودیت تفسیر

صنعت اولویت‌دار با پروژه اقتصادی قابل اجرا یکسان نیست.

تمرین پایان فصل

برای صنعت تجهیزات پزشکی، سه محصول یا قابلیت انتخاب کنید و هرکدام را با معیار بازار، آزمون و توان ساخت بسنجید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۵۳ تا ۵۴ و ۶۶ تا ۶۷. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.