اجرای هر راهبردی می‌تواند منافع و هزینه‌های متفاوتی ایجاد کند. تعارض اهداف عمومی مانند توسعه صنعت و امنیت آب، با اختلاف منافع گروه‌های اجتماعی و تعارض منافع شخصی تصمیم‌گیر یکی نیست. برای هر نوع مسئله باید ابزار مناسب انتخاب شود؛ اولویت‌گذاری، تحلیل توزیعی یا افشا و مدیریت منافع مرتبط.

سند پنج تعارض احتمالی را برجسته می‌کند: صنعت در برابر منابع، اصلاح مالی در برابر آثار اجتماعی، اهداف امنیتی و همکاری، ابربنگاه‌ها در برابر رقابت و منطقه مالی در برابر قواعد حقوقی. همچنین تصریح می‌کند نقشه کامل ذی‌نفعان، برندگان و بازندگان و نظام جبران خسارت در نسخه صفر تدوین نشده است.

سه نوع تعارض با سه درمان متفاوت

هر سیاست ملی ممکن است میان هدف‌های عمومی مبادله ایجاد کند: توسعه صنعت در برابر محدودیت آب، انضباط مالی در برابر هزینه معیشت یا رشد ابربنگاه در برابر حفظ رقابت. این «تعارض اهداف» به اولویت‌گذاری و تحلیل گزینه‌ها نیاز دارد. «تضاد منافع ذی‌نفعان» به توزیع متفاوت منفعت و زیان اشاره می‌کند و به تحلیل اثر توزیعی، مشارکت و در موارد لازم جبران نیاز دارد. «تعارض منافع تصمیم‌گیر» زمانی مطرح می‌شود که منفعت خصوصی ممکن است بی‌طرفی وظیفه عمومی را مخدوش کند؛ ابزار آن افشا، مدیریت، کناره‌گیری از تصمیم و نظارت متناسب است.

در صفحه ۶۳ سند تفصیلی، پنج تعارض محتمل میان مؤلفه‌ها معرفی می‌شود. در صفحه ۶۸ نیز نویسنده تصریح می‌کند که تحلیل تفصیلی برندگان و بازندگان، جبران خسارت و ریسک هنوز کامل نشده است. این تصریح اهمیت دارد: یک انتخاب کلان نمی‌تواند بدون روشن شدن آثار توزیعی و حقوقی به پروژه مصوب تبدیل شود.

برنده و بازنده را چگونه شناسایی کنیم؟

نقشه ذی‌نفعان باید گروه‌های کم‌قدرت را نیز پوشش دهد. برای یک پروژه صنعتی ممکن است سرمایه‌گذاران و دستگاه‌های توسعه‌ای صدای رساتری داشته باشند، اما خانوارهای مجاور یا کارکنان فصلی هزینه بیشتری تحمل کنند. برای هر گروه باید نوع اثر، زمان آن، توان سازگاری، حقوق قانونی و امکان دسترسی به سازوکار شکایت بررسی شود. قدرت اثرگذاری نباید جایگزین شدت اثرپذیری شود.

جبران خسارت همیشه پرداخت نقدی نیست؛ ممکن است جلوگیری از آسیب، طراحی مجدد پروژه، آموزش، حمایت انتقالی یا ایجاد معیشت جایگزین لازم باشد. همچنین برخی آثار غیرقابل جبران‌اند و باید در شروط عدم اجرا یا اصلاح جدی پروژه لحاظ شوند.

پرونده تصمیم میان گزینه‌ها

برای هر تعارض، دست‌کم گزینه عدم اجرا، گزینه اصلاح‌شده و گزینه اصلی را بررسی کنید. شروط قانونی را پیش از امتیازدهی اقتصادی احراز کنید. سپس هزینه فرصت، اثر اجتماعی، قابلیت اجرا و سناریوهای مختلف را مقایسه نمایید. تصمیم نهایی باید همراه با دلیل، مسئول پاسخ‌گو، برنامه پایش و شرایط بازنگری ثبت شود.

تمرین توزیعی

یک اصلاح فرضی یارانه انرژی را تحلیل کنید. گروه‌های اثرپذیر، هزینه مستقیم و غیرمستقیم، اقدامات جبرانی و زمان اجرای آن‌ها را بنویسید. سپس مشخص کنید چه داده‌ای برای قضاوت درباره عدالت و اثربخشی طرح هنوز در دست نیست.

از مفهوم تا تصمیم

در تصمیم ملی باید گزینه عدم اجرا نیز بررسی شود. ارزش خالص اقتصادی مثبت، به‌تنهایی کافی نیست؛ باید معلوم شود چه کسانی هزینه می‌پردازند و آیا حقوق قانونی و حمایت مناسب رعایت می‌شود. گروه‌های کم‌قدرت ممکن است بیشترین اثرپذیری را داشته باشند و نیازمند سازوکار مشارکت و رسیدگی به شکایت باشند.

هشدار و محدودیت تفسیر

استراتژی خوب تعارض را پنهان نمی‌کند؛ آن را به انتخاب مسئولانه تبدیل می‌کند.

تمرین پایان فصل

برای اصلاح الگوی کشت فرضی، ذی‌نفعان، منافع و هزینه‌ها و یک برنامه جبران پیشنهادی را ثبت کنید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۶۲ تا ۶۳ و ۶۸. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.