در سند، امنیت پنج نیاز حیاتی با مفهوم دسترسی پایدار چندمنبعی پیوند می‌خورد. خودکفایی کامل ممکن است در برخی حوزه‌ها هزینه بالایی داشته باشد و همچنان وابستگی به مواد اولیه یا زیرساخت شکننده باقی بگذارد. تاب‌آوری به قابلیت حفظ خدمت هنگام اختلال و بازیابی پس از آن اشاره دارد.

برای آب، مدیریت برداشت و بهره‌وری اهمیت دارد؛ برای غذا، دسترسی و قدرت خرید علاوه بر تولید؛ برای انرژی، قابلیت اطمینان شبکه و مدیریت تقاضا؛ و برای دارو، کیفیت کل زنجیره تأمین از ماده اولیه تا توزیع. در همه حوزه‌ها باید منابع جایگزین، ذخایر منتخب، داده معتبر و برنامه واکنش متناسب وجود داشته باشد.

امنیت تأمین در برابر خودکفایی مطلق

در سند، تاب‌آوری پنج‌گانه آب، غذا، انرژی، دفاع و دارو با رویکرد «دسترسی پایدار چندمنبعی» پیشنهاد می‌شود. مقصود آن است که امنیت حیاتی فقط با تولید همه اقلام در داخل سنجیده نشود. برخی فعالیت‌ها به تولید داخلی منتخب نیاز دارند؛ برخی دیگر ممکن است با تنوع تأمین قانونی، ذخیره راهبردی، زیرساخت پشتیبان و مدیریت تقاضا تاب‌آورتر شوند. خودکفایی در یک محصول نیز ممکن است به واردات ماده اولیه یا قطعه حساس وابسته باشد؛ بنابراین ارزیابی باید در سطح کل زنجیره انجام شود.

تاب‌آوری به توان حفظ حداقل خدمت و بازیابی پس از اختلال اشاره دارد. داشتن موجودی بالای انبار، بدون سیستم گردش موجودی و توزیع قابل اتکا، تضمین‌کننده خدمت نیست. همچنین افزایش تعداد تأمین‌کنندگان ظاهری ممکن است خطر تمرکز را کاهش ندهد، اگر همه از یک منشأ مشترک یا مسیر حمل واحد استفاده کنند.

رابطه پنج حوزه حیاتی

آب و انرژی به یکدیگر وابسته‌اند؛ کشاورزی برای تولید غذا به منابع آب و انرژی نیاز دارد؛ دارو به مواد اولیه، کیفیت، زنجیره سرد و خدمات درمانی وابسته است؛ و زیرساخت‌های حیاتی در شرایط بحرانی به ارتباطات و خدمات پشتیبان نیاز دارند. ازاین‌رو لازم است سناریوهای مشترک آزموده شوند. برای مثال، قطع طولانی برق ممکن است پمپاژ آب، نگهداری برخی داروها و زنجیره غذایی را هم‌زمان مختل کند.

در حوزه آب، واردات آب مجازی می‌تواند در بعضی محصولات بخشی از فشار منابع داخلی را کم کند، اما وابستگی غذا به بازار خارجی نیز باید مدیریت شود. در حوزه انرژی، کاهش مصرف به ازای واحد خدمت همراه با نوسازی تجهیزات ممکن است در سناریوهای متعدد ارزشمند باشد. در دارو نیز باید داروهای ضروری بر اساس اهمیت بالینی و زمان جایگزینی اولویت‌بندی شوند.

چگونه ذخیره راهبردی طراحی کنیم؟

مقدار مناسب ذخیره تابع تقاضا، احتمال اختلال، مدت تأمین مجدد، ماندگاری و هزینه کمبود است. انتخاب یک نسبت ثابت برای همه کالاها روش مناسبی نیست. کیفیت اطلاعات موجودی، آزمون مسیرهای توزیع و امکان جایگزینی کالای منقضی‌شونده، به اندازه حجم ذخیره اهمیت دارد.

تمرین شبکه آسیب‌پذیری

برای یک شهر فرضی، نقشه‌ای از وابستگی برق، آب، بیمارستان، انبار دارو و تأمین غذا ترسیم کنید. یک نقطه شکست مشترک را شناسایی و سه گزینه مقابله با آن را با هزینه، زمان بازیابی و مسئولیت مقایسه نمایید.

از مفهوم تا تصمیم

افزایش ذخیره همیشه بهترین گزینه نیست و تنوع تأمین نیز هزینه دارد. تحلیل باید احتمال اختلال، شدت پیامد، زمان بازیابی و هزینه گزینه‌های جایگزین را بسنجد. برنامه ملی باید وابستگی متقابل آب، غذا، انرژی و سلامت را بشناسد؛ زیرا اختلال یک بخش می‌تواند به بخش دیگر منتقل شود.

هشدار و محدودیت تفسیر

هدف، تاب‌آوری است؛ نه وابستگی مطلق و نه انزوای کامل.

تمرین پایان فصل

برای یک داروی ضروری، زنجیره تأمین، سه نقطه شکست و دو گزینه جایگزین را ترسیم کنید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۴۶، ۵۲ تا ۵۴ و ۶۸. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.