در سند هشت ابرروند جهانی مطرح می‌شود: تغییر ترکیب و توزیع جمعیت، همگرایی فناوری‌های نوظهور، جابه‌جایی مرکز ثقل اقتصاد جهانی، استفاده ابزاری از وابستگی‌های اقتصادی، فشار بر مرزهای محیط‌زیستی، گذار انرژی و برقی‌شدن فعالیت‌ها، گسترش طبقه متوسط جهانی و چندقطبی‌شدن سیال روابط بین‌الملل.

روند با پیش‌بینی قطعی تفاوت دارد. رشد یک فناوری به معنای موفقیت همه شرکت‌های آن حوزه نیست؛ همچنین تغییر جغرافیای تقاضا ممکن است برخی صنایع را تقویت و بعضی دیگر را تضعیف کند. آینده‌پژوهی باید روندها، عدم‌قطعیت‌ها و نقاط چرخش را از یکدیگر جدا کند و چند سناریوی معتبر بسازد.

آینده‌پژوهی با پیش‌بینی قطعی فرق دارد

در نسخه تفصیلی، نویسنده از مرور تعداد زیادی روند، گذار و نقطه چرخش سخن می‌گوید و آن‌ها را در هشت ابرروند جمع‌بندی می‌کند: تغییرات جمعیتی، همگرایی فناوری‌ها، چرخش ژئواکونومیک، استفاده ابزاری از وابستگی‌ها، فشار بر مرزهای محیط‌زیستی، گذار انرژی، تغییر اندازه و موقعیت طبقه متوسط جهانی و نظام چندقطبی سیال. این موارد، چارچوب پیشنهادی برای اندیشیدن به آینده‌اند، نه پیش‌بینی دقیق زمان و شدت هر تغییر.

برای تصمیم‌گیری باید میان روند نسبتاً پایدار و عدم‌قطعیت مهم تمایز گذاشت. رشد کاربرد هوش مصنوعی می‌تواند روند باشد، اما نحوه توزیع منافع آن میان شرکت‌ها و کشورها نامطمئن است. گذار انرژی روندی گسترده است، اما زمان و ترکیب فناوری‌های غالب در مناطق مختلف می‌تواند تغییر کند. این عدم‌قطعیت‌ها دلیل بی‌عملی نیستند؛ دلیل طراحی سناریوها و قابلیت سازگاری‌اند.

سه ابزار کاربردی آینده‌پژوهی

نخست، پایش نشانه‌ها: تغییر سیاست‌ها، فناوری‌های در حال ظهور، قیمت نهاده‌های حیاتی و الگوهای سرمایه‌گذاری بررسی شوند. دوم، سناریونویسی: چند وضعیت متفاوت اما معتبر از آینده طراحی شود. سوم، تحلیل استحکام: مشخص شود کدام تصمیم در سناریوهای مختلف عملکرد قابل قبول دارد و کدام فقط با تحقق فرض خاص موفق می‌شود.

برای مثال، سرمایه‌گذاری در مهارت‌های داده و بهره‌وری انرژی ممکن است در سناریوهای متعدد مفید بماند، در حالی که پروژه‌ای متکی بر یک بازار صادراتی محدود، در برابر تغییر مقررات همان بازار آسیب‌پذیر است.

دام نوآوری‌زدگی

هر فناوری نوظهور الزاماً حوزه سرمایه‌گذاری مناسب نیست. ممکن است موج تبلیغاتی درباره فناوری پیش از شکل‌گیری بازار واقعی ایجاد شود. بررسی باید از کاربرد، هزینه کل مالکیت، دسترسی به متخصص و مقررات آغاز کند. همچنین باید دید آیا انتخاب موردنظر، مسئله‌ای از کشور را حل می‌کند یا صرفاً عنوان تازه‌ای به فهرست پروژه‌ها می‌افزاید.

کارگاه سناریو

دو عدم‌قطعیت بزرگ برای یک صنعت انتخاب کنید و چهار سناریو بسازید. برای هر سناریو، دو فرصت و دو تهدید بنویسید؛ سپس اقدامی را برگزینید که نسبت به تغییر سناریو شکنندگی کمتری دارد.

از مفهوم تا تصمیم

برای ایران، اثر ابرروندها باید به تصمیم‌های ملموس متصل شود: کدام مهارت‌ها ضروری‌تر می‌شوند؛ چه فعالیت‌هایی در معرض کاهش تقاضا قرار می‌گیرند؛ و کدام وابستگی‌ها پرریسک‌تر خواهند شد؟ ارزش روندشناسی در تغییر انتخاب امروز است، نه انباشت نمودارهای آینده.

هشدار و محدودیت تفسیر

هیچ ابرروندی بدون تحلیل موقعیت کشور، به توصیه سرمایه‌گذاری تبدیل نمی‌شود.

تمرین پایان فصل

برای یک صنعت مشخص، دو ابرروند فرصت‌ساز و یک ابرروند تهدیدکننده را تحلیل کنید.

برای تکمیل تمرین، منابع داده مورد استفاده و فرض‌های آزمون‌نشده را در دو ستون جداگانه ثبت کنید. اگر داده یا اختیار قانونی لازم در دست نیست، وضعیت را «نامشخص» بنویسید و از نتیجه‌گیری قطعی خودداری کنید.

مبنای موضوع در سند تفصیلی «کلان‌استراتژی ایران»، نسخه صفر: صفحه‌های ۴۴. شرح‌ها، مثال‌ها و ابزارهای تصمیم‌گیری فصل، بازتدوین آموزشی و تحلیلی‌اند.