حلقه‌های نادیده اقتصاد دانش‌بنیان؛ از شمارش شرکت‌ها تا سنجش اثربخشی حمایت‌ها

تنوع خدمات مالی و افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان، زمانی نشانه پیشرفت پایدار است که به توسعه فناوری، رشد واقعی بازار، افزایش بهره‌وری و اشتغال تخصصی منجر شود. مسئله اصلی سیاست حمایتی، کیفیت اتصال پژوهش، سرمایه، تولید و بازار و جایگاه همه بازیگرانی است که این اتصال را ممکن می‌کنند.

حمایت از نخبگان و شرکت‌های دانش‌بنیان، سرمایه‌گذاری بر آینده کشور است؛ اما ارزش این سرمایه‌گذاری را باید در دستاوردهای آن جست‌وجو کرد. معرفی بسته‌های حمایتی، افزایش تعداد خدمات و رشد حجم تأمین مالی، اطلاعات مهمی درباره فعالیت نهادهای پشتیبان ارائه می‌کند، ولی برای پاسخ به یک پرسش بنیادی کافی نیست: این حمایت‌ها چه تغییری در توان حل مسئله و ظرفیت تولید ثروت کشور ایجاد کرده‌اند؟

صندوق نوآوری و شکوفایی، به‌عنوان یکی از نهادهای مهم تأمین مالی فناوری، در مرکز این پرسش قرار دارد. بااین‌حال، ارزیابی اقتصاد دانش‌بنیان را نمی‌توان به عملکرد یک صندوق محدود کرد. موضوع اصلی، کارآمدی مجموعه‌ای از سیاست‌ها و نهادهاست که باید استعداد علمی را به توان فناورانه و توان فناورانه را به محصول، بازار و ارزش اقتصادی و اجتماعی پیوند دهند.

صورت دقیق مسئله؛ دسترسی به حمایت چگونه شکل می‌گیرد؟

نقد معتبر باید از صورت‌بندی دقیق مسئله آغاز شود. این گزاره که حمایت‌های صندوق نوآوری صرفاً به شرکت‌های دانش‌بنیان محدود است و سایر بازیگران هیچ مسیری برای بهره‌مندی ندارند، نیازمند تعدیل است. در اسناد و معرفی خدمات صندوق، سازوکارهایی مانند هم‌سرمایه‌گذاری از طریق نهادهای مالی و همکاری با شتاب‌دهنده‌ها برای پشتیبانی از طرح‌ها و تیم‌های فناور تشریح شده است. بنابراین، میان دریافت مستقیم منابع و بهره‌مندی از حمایت از مسیر نهادهای واسط، تفاوت وجود دارد.[۱، ۲]

پرسش تعیین‌کننده، میزان کارآمدی همین مسیرهاست. یک تیم فناور چگونه از وجود حمایت مناسب مطلع می‌شود؟ چگونه نهاد واسط واجد صلاحیت را پیدا می‌کند؟ شرایط پذیرش تا چه اندازه با مرحله رشد آن سازگار است؟ و آیا حمایت در زمانی به دست متقاضی می‌رسد که هنوز بتواند مسئله او را حل کند؟

وجود یک خدمت در فهرست حمایت‌ها، با دسترسی مؤثر به آن یکسان نیست. برای ارزیابی دسترسی باید کل فرایند، از آگاهی و ثبت درخواست تا ارزیابی، قرارداد و دریافت خدمت بررسی شود. این بررسی، هم می‌تواند موانع اجرایی را آشکار کند و هم خدمات موفق را به‌صورت مستند نشان دهد.

تعداد دانش‌بنیان‌ها؛ نقطه آغاز ارزیابی

پرسش «چند شرکت دانش‌بنیان داریم؟» ضروری است، اما باید با پرسش‌های دیگری تکمیل شود: چه تعداد از این شرکت‌ها فعالیت اقتصادی مستمر دارند؟ چند محصول به استفاده واقعی رسیده است؟ چه میزان فروش تکرارشونده، ارزش افزوده و اشتغال پایدار ایجاد شده است؟ و چه سهمی از این نتایج با حمایت‌های عمومی ارتباط دارد؟

راهنمای اسلو، مرجع بین‌المللی سنجش نوآوری که توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و یورواستات منتشر شده، بر بررسی پیامدهایی مانند فروش محصولات نوآورانه، تغییر هزینه‌ها، بهره‌وری و آثار اقتصادی و اجتماعی تأکید می‌کند.[۳]

بر این اساس، تعداد شرکت‌های تأییدشده باید در کنار وضعیت فعالیت، کیفیت محصولات، عملکرد بازار و نتایج حمایت‌ها قرار گیرد. رشد تعداد شرکت‌ها می‌تواند نشانه گسترش ظرفیت باشد؛ برای شناخت کیفیت این ظرفیت، به اطلاعات بیشتری نیاز داریم.

حتی افزایش فروش نیز بدون توجه به تغییر قیمت‌ها، ترکیب محصولات و سهم بنگاه‌های بزرگ، تفسیر کاملی به دست نمی‌دهد. ممکن است فروش ریالی افزایش یابد، اما مقدار تولید تغییر چندانی نکند. همچنین رشد مجموع فروش یک گروه، الزاماً به معنای بهبود وضعیت بیشتر اعضای آن نیست.

اقتصاد دانش‌بنیان به تصویری نیاز دارد که هم اندازه آن را نشان دهد و هم کیفیت رشد آن را.

از حجم خدمات تا اثر حمایت

در گزارش منتشرشده درباره عملکرد چهارماهه نخست سال ۱۴۰۴ صندوق نوآوری و شکوفایی، از حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان خدمات مالی سخن گفته شده است. اجزای اعلام‌شده شامل ۶۱۲۳ میلیارد تومان تسهیلات پرداخت‌شده، ۳۴۰۲ میلیارد تومان ضمانت‌نامه صادرشده و ۲۳۵ میلیارد تومان مصوبات سرمایه‌گذاری بوده است.[۴]

این ارقام، مقیاس فعالیت مالی در یک دوره مشخص را نشان می‌دهند؛ اما ماهیت اجزای آن‌ها متفاوت است. تسهیلات پرداخت‌شده، ضمانت‌نامه صادرشده و سرمایه‌گذاری مصوب را نمی‌توان معادل یکدیگر یا همگی را ارزش اقتصادی ایجادشده تلقی کرد.

گزارش عملکرد باید امکان دنبال‌کردن مسیر منابع را فراهم کند: چه میزان تصویب شده، چه میزان به قرارداد رسیده، چه میزان پرداخت شده و چه نتیجه‌ای به دست آمده است؟

در این چارچوب، تکمیل نمونه اولیه، موفقیت در آزمون عملکرد، ورود به بازار، فروش تکراری و افزایش ظرفیت تولید، هرکدام اطلاعات متفاوتی ارائه می‌کنند. تفکیک این مراحل کمک می‌کند روشن شود حمایت در کجا مؤثر بوده و در کجا به اصلاح نیاز دارد.

سهم واقعی حمایت در موفقیت شرکت‌ها

افزایش فروش یک شرکت پس از دریافت منابع، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام رشد حاصل حمایت بوده است. قراردادهای قبلی، آورده سهام‌داران، تغییر تقاضا یا افزایش قیمت‌ها نیز ممکن است در نتیجه نقش داشته باشند.

در ادبیات ارزیابی سیاست، پرسش اصلی این است که بدون مداخله حمایتی چه اتفاقی می‌افتاد. راهنمای اسلو نیز این مسئله را از دشواری‌های بنیادی سنجش اثر سیاست‌ها می‌داند.[۵]

به زبان ساده، باید مشخص شود حمایت عمومی چه فعالیتی را ممکن کرده، چه زمانی را کوتاه کرده یا چه مقیاسی از توسعه را فراهم آورده است.

برای پاسخ، لازم است روند عملکرد شرکت‌ها در طول زمان بررسی شود و، هرجا امکان روش‌شناختی وجود دارد، مقایسه با گروه‌های مشابه انجام گیرد. چنین ارزیابی‌ای باید تفاوت اندازه شرکت‌ها، صنعت، مرحله رشد و شرایط اقتصادی را در نظر بگیرد.

این رویکرد، ابزار شناخت حمایت‌های موفق و هدایت بهتر منابع آینده است.

بقیه زیست‌بوم کجای مسیر قرار دارند؟

شرکت دانش‌بنیان بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر است. دانشگاه، پژوهشگاه، آزمایشگاه، مرکز رشد، شتاب‌دهنده، سرمایه‌گذار، مجموعه انتقال فناوری، تولیدکننده صنعتی و مشتری، هرکدام در شکل‌گیری و رشد آن نقش دارند.

گزارش چشم‌انداز علم، فناوری و نوآوری ۲۰۲۵ سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز بر وابستگی متقابل بازیگران و ضرورت هماهنگی سیاست‌ها در رویکرد زیست‌بومی تأکید دارد.[۶] در سیاست ارزش‌آفرینی از دانش کمیسیون اروپا نیز نهادهای واسط، از دفاتر انتقال فناوری تا مراکز رشد و پارک‌های علمی، بخشی از فرایند تجاری‌سازی شناخته می‌شوند.[۷]

نتیجه سیاستی این نگاه آن است که دامنه ارزیابی باید فراتر از دریافت‌کنندگان مستقیم تسهیلات باشد. مجموعه‌ای که فناوری را به صنعت منتقل می‌کند یا نخستین مشتری را به یک تیم متصل می‌سازد، می‌تواند در موفقیت سرمایه‌گذاری نقشی تعیین‌کننده داشته باشد.

برای نمونه، تیمی را تصور کنیم که یک تجهیز آزمایشگاهی ساخته است. مسئله این تیم ممکن است تعیین مالکیت دانش فنی، دسترسی به آزمایشگاه مرجع، اصلاح طراحی یا اجرای آزمون نزد مشتری باشد. در چنین شرایطی، تأمین نقدینگی تنها بخشی از پاسخ است. مسئولیت سایر نیازها و مسیر دسترسی به خدمات مربوط نیز باید مشخص باشد.

اگر این پیوندها روشن نباشند، احتمال دارد منابع مالی تخصیص یابد، اما مانع اصلی تجاری‌سازی همچنان باقی بماند.

ضوابط مالی باید با مرحله بلوغ تناسب داشته باشند

حفاظت از منابع عمومی، مستلزم ارزیابی صلاحیت، شفافیت و نظارت است. توسعه مشارکت در زیست‌بوم نیز باید در همین چارچوب دنبال شود.

در عین حال، معیارهای ارزیابی باید با هدف حمایت سازگار باشند. در مرحله اثبات مفهوم، اعتبار علمی و امکان‌پذیری فنی اهمیت محوری دارد. در مرحله ساخت نمونه، قابلیت آزمون و تکرار عملکرد مطرح است. هنگام ورود به بازار، شواهد تقاضا و توان تحویل محصول اهمیت می‌یابد؛ و در توسعه تولید، ظرفیت اجرایی و پایداری مالی تعیین‌کننده‌تر می‌شود.

پیشنهاد این است که حمایت‌ها به‌صورت مرحله‌ای طراحی شوند و ادامه تخصیص منابع به تحقق دستاوردهای مشخص وابسته باشد. چنین الگویی می‌تواند امکان پذیرش ریسک فناورانه را با پاسخ‌گویی مالی همراه کند.

همچنین باید میان شکست فنی مستند در یک پروژه پرریسک و ضعف اجرا یا مصرف ناموجه منابع تفاوت گذاشت. ارزیابی حرفه‌ای به معیارهایی نیاز دارد که این وضعیت‌ها را از یکدیگر تشخیص دهد.

نخبه الزاماً مؤسس شرکت نیست

در برنامه‌های نخبگانی، تأسیس شرکت نباید تنها مسیر نقش‌آفرینی تعریف شود. توان پژوهشی، توسعه فناوری و اداره کسب‌وکار، قابلیت‌های متفاوتی هستند که می‌توانند در قالب همکاری تکمیل شوند.

پژوهشگر ممکن است از طریق تحقیق قراردادی، انتقال دانش فنی، مشارکت در تیم تحقیق‌وتوسعه یا حل یک مسئله صنعتی، اثرگذاری بالایی داشته باشد. بررسی‌های OECD درباره ارتباط دانشگاه و صنعت نیز تنوع این مسیرها را نشان می‌دهد.[۸]

از این منظر، موفقیت برنامه حمایت از نخبگان باید با کیفیت مشارکت، پیشرفت دانش و فناوری و حل مسائل واقعی سنجیده شود. الزام همه استعدادها به پیمودن مسیر واحد شرکت‌سازی، با تنوع قابلیت‌ها و علایق آنان سازگار نیست.

کارنامه‌ای که تصمیم‌سازی کند

برای ارتقای نظام حمایت، پیشنهاد می‌شود گزارش‌های مالی با مجموعه‌ای محدود از شاخص‌های نتیجه تکمیل شوند: زمان رسیدگی به درخواست، سهم متقاضیان واجد شرایطِ بهره‌مند، دلایل رد یا انصراف، تعداد نمونه‌های اعتبارسنجی‌شده، محصولات دارای فروش تکراری، سرمایه خصوصی جذب‌شده و وضعیت فعالیت شرکت‌ها پس از حمایت.

این شاخص‌ها باید متناسب با هدف هر برنامه انتخاب شوند. پژوهش بلندمدت را نمی‌توان با فروش کوتاه‌مدت سنجید؛ همان‌گونه که برای ارزیابی توسعه بازار، شمار جلسات و رویدادها کفایت نمی‌کند.

انتشار نتایج باید با تقسیم کار روشن همراه باشد. لازم نیست صندوق نوآوری مسئول همه مراحل باشد، اما باید معلوم باشد چه نهادی از پژوهش اولیه پشتیبانی می‌کند، چه نهادی ریسک توسعه فناوری را می‌پذیرد و چه سازوکاری محصول را به بازار متصل می‌سازد.

مطالبه اصلی، شکل‌گیری مسیری است که در آن هر حمایت، مسئله مشخصی را هدف بگیرد؛ هر نهاد، مسئولیت روشنی داشته باشد؛ و نتایج، قابل پیگیری و ارزیابی باشند.

مرزشکنی علمی هنگامی به قدرت فناورانه و اقتصادی پایدار نزدیک می‌شود که دستاوردهای آن امکان آزمون، توسعه و استفاده پیدا کنند. اعتبار سیاست حمایتی نیز در همین نقطه شکل می‌گیرد: جایی که بتوان نشان داد منابع عمومی چه توانمندی تازه‌ای ساخته‌اند و چه مسئله‌ای را برای کشور حل کرده‌اند.

منابع

[۱] صندوق نوآوری و شکوفایی. «راهنمای هم‌سرمایه‌گذاری»، بهار ۱۳۹۹. این سند برای شناخت ساختار مدل استفاده شده است، نه بیان شرایط جاری دریافت خدمات.

[۲] خبرگزاری تسنیم. «راهکار صندوق نوآوری برای نجات شرکت‌های دانش‌بنیان از دره مرگ»، ۶ شهریور ۱۴۰۲؛ گزارش اظهارات مدیر توسعه اکوسیستم صندوق.

[۳] OECD/Eurostat. Oslo Manual 2018، فصل هشتم: اهداف و نتایج نوآوری بنگاه‌ها.
https://www.oecd.org/en/publications/oslo-manual-2018_9789264304604-en/full-report/component-14.html

[۴] خبرگزاری تسنیم. «ارائه ۱۰ همت خدمات مالی به دانش‌بنیان‌ها در ۴ ماهه نخست ۱۴۰۴»، ۵ مرداد ۱۴۰۴. ارقام مقاله مربوط به همین دوره‌اند.

[۵] OECD/Eurostat. Oslo Manual 2018، فصل یازدهم: استفاده از داده‌های نوآوری برای شاخص‌های آماری و تحلیل.
https://www.oecd.org/en/publications/oslo-manual-2018_9789264304604-en/full-report/component-18.html

[۶] OECD. Science, Technology and Innovation Outlook 2025؛ فصل رویکرد زیست‌بومی به سیاست صنعتی.
https://doi.org/10.1787/5fe57b90-en

[۷] European Commission. EU Knowledge Valorisation Policy.
https://research-and-innovation.ec.europa.eu/research-area/industrial-research-and-innovation/eu-valorisation-policy_en

[۸] OECD. Reviews of Innovation Policy: Germany 2022؛ فصل انتقال فناوری و دانش برای نوآوری و تحول صنعت.
https://doi.org/10.1787/50b32331-en