رونق پلتفرم‌ها، عقب‌نشینی تولید بومی؟
رشد پلتفرم‌های نمایش آنلاین الزاماً به معنای توسعه اقتصاد فرهنگ نیست. محمد وجدانی در این مقاله نشان می‌دهد چگونه اقتصاد توجه، الگوریتم‌های نمایش محتوا و رقابت نامتوازن میان آثار داخلی و خارجی می‌توانند فرصت دیده‌شدن و سرمایه‌گذاری در تولیدات بومی را محدود کنند.
رشد پلتفرم‌های نمایش آنلاین و افزایش مصرف محتوای دیجیتال، لزوماً به معنای رونق تولید فرهنگی نیست. در شرایطی که الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا، اقتصاد توجه و منطق سودآوری پلتفرم‌ها بر الگوی مصرف مخاطبان تأثیر می‌گذارند، تولیدکنندگان آثار بومی با چالش‌های تازه‌ای در دیده‌شدن، جذب سرمایه و تداوم تولید مواجه شده‌اند. محمد وجدانی، پژوهشگر اقتصاد فرهنگ، در این مقاله با بررسی رابطه میان قدرت پلتفرم‌ها، رقابت نامتوازن محتوای داخلی و خارجی و تجربه تنظیم‌گری در اروپا، ضرورت بازتعریف سیاست‌های حمایتی از تولید فرهنگی بومی را مطرح می‌کند.
اگر در ایران هر روز فیلم‌های بیشتری تماشا شود اما توان ساختن آثار تازه کاهش یابد، آیا می‌توان از رونق اقتصاد فرهنگ سخن گفت؟ ممکن است پلتفرم‌ها مخاطب بیشتری جذب کنند و فهرست آثارشان طولانی‌تر شود اما تولیدکنندگان داخلی برای تأمین هزینه اثر بعدی خود کارشان سخت‌تر شود. این تناقض، پرسشی اساسی پیش روی سیاست‌گذاری فرهنگی می‌گذارد. آیا بازاری که در آن محتوا بیشتر مصرف می‌شود، الزاماً به توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر کمک می‌کند؟ پاسخ به این پرسش به تفاوت میان «جذب توجه» و «خلق ارزش» بستگی دارد؛ تفاوتی که در ارزیابی موفقیت بازار نمایش نباید نادیده بماند.
تعداد تماشا نشان می‌دهد یک اثر تا چه اندازه مخاطب جذب کرده اما درباره تمام ارزشی که برای جامعه می‌آفریند چیزی نمی‌گوید. فیلمی که بخشی از تاریخ را زنده می‌کند، زبان و ادبیات را به زندگی امروز پیوند می‌زند یا زندگی مردم یک منطقه را با ظرافت روایت می‌کند، دستاوردهایی دارد که در آمار فروش خلاصه نمی‌شوند. ساخت چنین آثاری همچنین به تداوم فعالیت نویسندگان، هنرمندان و گروه‌های حرفه‌ای کمک می‌کند و مهارت و تجربه‌ای می‌سازد که پشتوانه تولیدات آینده است. اقتصاد فرهنگ باید بتواند این ارزش‌ها را در کنار درآمد ببیند؛ وگرنه ممکن است رشد مصرف را با توسعه اشتباه بگیرد.
در بازار نمایش آنلاین، رقابت برای جلب مخاطب از نقطه‌ای برابر آغاز نمی‌شود؛ پلتفرم پیش از آنکه مخاطب انتخاب کند، میدان انتخاب او را چیده اینکه چه اثری در صفحه نخست بدرخشد، کدام فیلم پی‌درپی پیشنهاد شود و چه محتوایی در عمق آرشیو پنهان بماند. این سازوکار را می‌توان در چارچوب سرمایه‌داری پلتفرمی فهمید. جایی که مالک بستر نمایش، با اتکا به داده و الگوریتم، قدرت تعیین قواعد دیده‌شدن را نیز در اختیار دارد و می‌تواند اولویت تجاری خود را در قالب پیشنهاد شخصی به مخاطب عرضه کند. در چنین ساختاری، آنچه بیشتر دیده می‌شود الزاماً حاصل ترجیح آزادانه مخاطبان یا برتری اثر نیست؛ می‌تواند نتیجه امتیازی باشد که پلتفرم از ابتدا به آن داده است. اگرچه اختیار مخاطب از میان نمی‌رود اما وقتی برخی آثار مدام مقابل چشم او قرار می‌گیرند و برخی دیگر عملاً از دسترس توجه خارج می‌شوند، دیگر نمی‌توان آمار تماشا را رأی بی‌واسطه مردم دانست و این آمار تا حدی بازتاب قدرت پلتفرم در تعیین دستور کار مصرف فرهنگی است.
وقتی معیار اصلی موفقیت، افزایش زمان تماشا و حفظ اشتراک باشد، این قدرت می‌تواند در خدمت آثاری قرار گیرد که سریع‌تر توجه می‌گیرند. نمایش بیشتر، داده مصرف بیشتری تولید می‌کند و همین داده ممکن است مبنای پیشنهادهای بعدی شود؛ چرخه‌ای که در آن، دیده‌شدن امروز شانس دیده‌شدن فردا را افزایش می‌دهد. در مقابل، اثری که فرصت معرفی محدودی داشته، ممکن است پیش از مواجهه کافی با مخاطب کم‌طرفدار تشخیص داده شود. مخاطب البته اختیار و سلیقه خود را دارد اما نمی‌توان آنچه را در این شرایط بیشتر تماشا می‌شود، به‌سادگی معادل تمام خواسته‌های او دانست.
پیامد این سازوکار برای محتوای بومی به سرنوشت یک فیلم محدود نمی‌ماند، زیرا فرصت دیده‌شدن امروز بر تصمیم به سرمایه‌گذاری فردا اثر می‌گذارد. وقتی اثری مجال کافی برای معرفی و جذب مخاطب پیدا نکند، بازگشت سرمایه آن دشوارتر می‌شود و این ناکامی می‌تواند به حساب نبود تقاضا برای چنین آثاری گذاشته شود؛ درحالی‌که بخشی از مسئله، نابرابری در دسترسی به توجه مخاطب بوده است. تکرار این وضعیت، سرمایه‌گذاران را به سمت الگوهای پرفروش و آزموده‌شده سوق می‌دهد و تأمین مالی روایت‌های بومی، تجربه‌های هنری اصیل و آثار استعدادهای تازه را دشوارتر می‌کند. خطر اصلی همین‌جاست: آثاری که امروز فرصت دیده‌شدن نمی‌یابند، ممکن است فردا دیگر فرصت ساخته‌شدن هم پیدا نکنند؛ تا جایی که منطق جذب توجه، پیش از آغاز تولید تعیین کند کدام روایت ارزش سرمایه‌گذاری دارد و کدام صدا باید ناگفته بماند. رقابت با محتوای خارجی، این وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند. برای تولید یک اثر داخلی، از نگارش فیلمنامه تا پیش‌تولید، تصویربرداری، پس‌تولید و توزیع هزینه می‌شود، درحالی‌که عرضه‌کننده داخلی یک فیلم خارجی با محصولی آماده که صرفاً نیاز به دوبله و زیرنویس دارد روبه‌روست و تأمین و آماده‌سازی آن بسیار ارزان‌تر از مشارکت در تولید داخلی تمام می‌شود. فلذا این رقابت از نظر هزینه و ریسکی که در داخل کشور پذیرفته‌اند، متقارن نیست. انتخاب گزینه ارزان‌تر برای یک پلتفرم می‌تواند تصمیمی سودآور باشد اما اگر این منطق بر کل بازار مسلط شود، ممکن است منابع بیشتری به عرضه آثار آماده و منابع کمتری به خلق آثار تازه اختصاص یابد. هرجا سهم محتوای داخلی و فرصت معرفی آن روشن و قابل سنجش نباشد، نمی‌توان انتظار داشت انگیزه‌های تجاری به‌تنهایی تداوم تولید بومی را تضمین کنند. مسئله، محدودکردن دسترسی مخاطب به آثار جهان نیست؛ ضرورت حفظ شرایطی است که تولیدکننده داخلی نیز بتواند سرمایه‌گذاری کند، مخاطب بیابد و به تولید ادامه دهد.
از این‌رو، حمایت ترجیحی از محتوای بومی باید در تنظیم‌گری نمایش و VOD جایگاهی روشن داشته باشد. حمایتی که عرضه، دیده‌شدن و تأمین مالی تولید را به یکدیگر پیوند دهد. اتحادیه اروپا حداقل ۳۰ درصد سهم آثار اروپایی در فهرست را همراه با الزام برجسته‌سازی آنها مقرر کرده است. در فرانسه نیز خدمات نمایشی بسته به شرایط، موظف‌اند ۲۰ تا ۲۵ درصد درآمد سالانه خود در بازار فرانسه را به تأمین مالی آثار اروپایی و فرانسوی‌زبان اختصاص دهند. پیام این تجربه‌ها روشن است: بهره‌مندی از بازار فرهنگی باید با مسئولیت در قبال تداوم تولید همراه باشد. در ایران نیز تبعیض مثبت باید متناسب با ظرفیت بازار و در خدمت کیفیت، تنوع و تولیدکنندگان مستقل طراحی شود. موفقیت بازار نمایش را نمی‌توان فقط با تعداد کاربران و ساعت تماشا سنجید. باید پرسید چه میزان از درآمد آن به خلق آثار تازه و تقویت توان تولید داخلی بازمی‌گردد. تنظیم‌گری زمانی موثر است که هم حق انتخاب مخاطب و انگیزه فعالیت پلتفرم را حفظ کند و هم نگذارد محتوای بومی در رقابتی نامتوازن از چرخه سرمایه‌گذاری خارج شود. اگر اقتصاد توجه امروز، امکان تولید فردا را بگیرد، وفور محتوا نشانه توسعه نخواهد بود. صفحه‌های نمایش شلوغ‌تر می‌شوند اما روایت‌های خودمان، پیش از آنکه دیده شوند، از فرصت ساخته‌شدن بازمی‌مانند.
نظرها
هنوز نظری منتشر نشده؛ اولین نفر باشید.
نظر شما
نظرها پس از تأیید مدیر منتشر می‌شوند. ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود.