انواع توکن: قابل تعویض، غیرقابل تعویض، بهادار و کاربردی

انواع توکن در بلاکچین؛ تفاوت توکن‌های قابل‌تعویض، غیرقابل‌تعویض، بهادار و کاربردی

توکن‌ها از مهم‌ترین اجزای اقتصاد دیجیتال مبتنی بر بلاکچین هستند، اما همه توکن‌ها ماهیت و کاربرد یکسانی ندارند. برخی مانند واحدهای پولی با یکدیگر قابل‌تعویض‌اند، برخی نماینده دارایی‌های منحصربه‌فرد هستند، گروهی برای دسترسی به خدمات طراحی می‌شوند و بعضی نیز ممکن است حقوق مالی یا سرمایه‌گذاری ایجاد کنند.

شناخت تفاوت این توکن‌ها برای توسعه‌دهندگان فناوری، سرمایه‌گذاران، صاحبان کسب‌وکار و سیاست‌گذاران ضروری است؛ زیرا انتخاب نوع توکن نه‌تنها بر معماری فنی پروژه، بلکه بر مدل اقتصادی، حقوق کاربران، الزامات قانونی و شیوه تجاری‌سازی آن تأثیر می‌گذارد.

۱. توکن چیست؟

توکن (Token) یک واحد دیجیتال است که قواعد ایجاد، نگهداری، انتقال و استفاده از آن در یک سامانه تعریف می‌شود.

در محیط بلاکچین، این قواعد معمولاً از طریق پروتکل شبکه یا قراردادهای هوشمند اجرا می‌شوند.

توکن ممکن است نماینده یک واحد ارزش، حق استفاده از خدمت، امتیاز عضویت، حق رأی یا مجموعه‌ای از حقوق مرتبط با یک دارایی باشد.

بااین‌حال، وجود توکن به‌تنهایی به معنای وجود ارزش اقتصادی یا حق قانونی نسبت به یک دارایی نیست.

۲. دو معیار متفاوت برای دسته‌بندی توکن‌ها

برای شناخت انواع توکن باید میان دو معیار تفاوت قائل شد.

معیار اول: ویژگی فنی

آیا واحدهای توکن با یکدیگر یکسان و قابل‌جایگزینی هستند یا هر واحد ویژگی منحصربه‌فرد دارد؟

بر این اساس، توکن‌ها را می‌توان به قابل‌تعویض و غیرقابل‌تعویض تقسیم کرد.

معیار دوم: کارکرد اقتصادی و حقوقی

توکن چه حقی به دارنده می‌دهد؟

آیا برای استفاده از یک خدمت طراحی شده است یا حقوق مالی و سرمایه‌گذاری ایجاد می‌کند؟

بر این اساس، مفاهیمی مانند توکن کاربردی و توکن بهادار مطرح می‌شوند.

یک توکن ممکن است هم‌زمان قابل‌تعویض و دارای ماهیت بهادار باشد. بنابراین این دسته‌بندی‌ها با یکدیگر هم‌پوشانی دارند.

۳. توکن قابل‌تعویض چیست؟

توکن قابل‌تعویض (Fungible Token) توکنی است که هر واحد آن، از نظر حقوق و ویژگی‌های تعریف‌شده، با واحد دیگر همان نوع قابل‌جایگزینی باشد.

برای مثال، در یک سامانه امتیازدهی، اگر تمام واحدهای امتیاز شرایط یکسانی داشته باشند، هر واحد می‌تواند جایگزین واحد دیگری شود.

ویژگی‌ها

• واحدهای هم‌نوع معمولاً ارزش و حقوق یکسان دارند.

• امکان انتقال مقدارهای مشخص وجود دارد.

• در بسیاری از طراحی‌ها، تقسیم‌پذیری امکان‌پذیر است.

• برای پرداخت، امتیازدهی یا نمایش واحدهای هم‌نوع مناسب‌اند.

استاندارد ERC-20

ERC-20 یکی از استانداردهای شناخته‌شده برای ایجاد توکن‌های قابل‌تعویض در شبکه‌های سازگار با اتریوم است.

این استاندارد قواعد مشترکی برای بررسی موجودی، انتقال و مدیریت مجوز انتقال تعریف می‌کند.

البته پیروی از ERC-20 به‌تنهایی امنیت یا ارزش اقتصادی توکن را تضمین نمی‌کند.

مثال کاربردی

فرض کنید مجموعه‌ای فرهنگی برای خدمات مشترک چند مرکز، اعتبار دیجیتال تعریف می‌کند.

هر واحد اعتبار می‌تواند برای دریافت خدمات مشخصی استفاده شود.

اگر این اعتبارها قابلیت انتقال میان اعضا داشته باشند، استفاده از توکن قابل‌تعویض قابل بررسی است؛ هرچند یک سامانه امتیازدهی متمرکز نیز ممکن است همان نیاز را با هزینه کمتر برطرف کند.

۴. توکن غیرقابل‌تعویض چیست؟

توکن غیرقابل‌تعویض (Non-Fungible Token یا NFT) توکنی است که دارای شناسه متمایز است و هر واحد آن الزاماً جایگزین واحد دیگر نمی‌شود.

این ویژگی برای نمایش دارایی‌ها، گواهی‌ها یا حقوق منحصربه‌فرد کاربرد دارد.

ویژگی‌ها

• هر توکن شناسه مشخص دارد.

• امکان اتصال به اطلاعات توصیفی وجود دارد.

• می‌توان سوابق انتقال آن را ثبت کرد.

• ممکن است برای نمایش یک دارایی یا گواهی خاص استفاده شود.

استاندارد ERC-721

ERC-721 یکی از استانداردهای شناخته‌شده برای توکن‌های غیرقابل‌تعویض است.

مثال در صنایع خلاق

فرض کنید یک هنرمند برای اثر خود گواهی دیجیتال مبتنی بر NFT صادر می‌کند.

این توکن می‌تواند به اطلاعات اثر و سوابق انتقال مرتبط شود.

اما مالکیت NFT الزاماً به معنای مالکیت فیزیکی اثر، انتقال حق تکثیر یا اثبات اصالت آن نیست.

برای تعیین این حقوق، قرارداد معتبر و سازوکار حقوقی مشخص لازم است.

۵. توکن کاربردی چیست؟

توکن کاربردی (Utility Token) توکنی است که برای استفاده از یک محصول، خدمت یا قابلیت مشخص در یک سامانه طراحی می‌شود.

کاربردها

• دسترسی به خدمات دیجیتال

• پرداخت هزینه استفاده از امکانات سامانه

• دریافت امتیاز یا مزایای عضویت

• استفاده از منابع یک شبکه

• مشارکت در بعضی سازوکارهای عملیاتی

مثال

یک پلتفرم آموزشی ممکن است توکنی تعریف کند که کاربران برای استفاده از خدمات مشخص آن مصرف کنند.

بااین‌حال، باید بررسی شود که آیا توکن واقعاً ضرورتی دارد یا پرداخت معمولی می‌تواند همان کارکرد را انجام دهد.

نکته حقوقی

نام‌گذاری یک دارایی به‌عنوان «توکن کاربردی» به‌تنهایی تعیین‌کننده وضعیت حقوقی آن نیست.

اگر نحوه عرضه، وعده‌های ناشر و حقوق ایجادشده برای خریدار ویژگی‌های یک ابزار سرمایه‌گذاری را داشته باشند، ممکن است در برخی حوزه‌های قضایی مقررات اوراق بهادار اعمال شود.

۶. توکن بهادار چیست؟

توکن بهادار (Security Token) اصطلاحی است که معمولاً برای توکن‌هایی استفاده می‌شود که حقوق یا ویژگی‌های مرتبط با اوراق بهادار دارند.

این حقوق ممکن است شامل مشارکت در منافع اقتصادی، مطالبات مالی یا حقوق مرتبط با یک ابزار سرمایه‌گذاری باشد.

مثال فرضی

فرض کنید شرکتی قصد دارد بخشی از حقوق مالی مرتبط با یک پروژه را به‌صورت دیجیتال نمایش دهد.

در این حالت، توکن ممکن است نماینده حق دریافت جریان درآمد یا سایر حقوق قراردادی باشد.

اما وضعیت حقوقی آن به ماهیت قرارداد، حقوق دارنده، نحوه عرضه و قوانین حاکم بستگی دارد.

تفاوت با توکن کاربردی

توکن کاربردی عمدتاً برای دسترسی یا مصرف خدمت طراحی می‌شود.

توکن بهادار ممکن است نماینده حقوق مالی یا سرمایه‌گذاری باشد.

بااین‌حال، این تمایز همیشه قطعی نیست و یک توکن می‌تواند کارکردهای ترکیبی داشته باشد.

الزامات مهم

در صورت شمول مقررات اوراق بهادار، ممکن است الزاماتی مانند افشای اطلاعات، مجوز عرضه، شناسایی سرمایه‌گذار، محدودیت انتقال و گزارش‌دهی مطرح شود.

این الزامات در کشورها یکسان نیستند و باید برای هر پروژه به‌صورت مستقل بررسی شوند.

۷. مقایسه انواع توکن‌ها

نکته مهم این است که یک توکن بهادار می‌تواند قابل‌تعویض باشد و یک توکن غیرقابل‌تعویض نیز ممکن است در شرایط خاص حقوق مالی ایجاد کند.

۸. آیا NFT همیشه ارزشمندتر از توکن معمولی است؟

خیر.

منحصربه‌فرد بودن شناسه دیجیتال به معنای ارزشمند بودن دارایی نیست.

ارزش احتمالی NFT به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• اعتبار صادرکننده

• حقوق واقعی دارنده

• اصالت و کیفیت دارایی مرتبط

• تقاضای بازار

• قابلیت انتقال

• پایداری زیرساخت

• اعتبار قراردادها

همچنین ممکن است اطلاعات مرتبط با NFT در سامانه‌ای خارج از بلاکچین نگهداری شود. در این صورت، پایداری آن سامانه نیز اهمیت دارد.

۹. توکن‌سازی دارایی‌های واقعی

توکن‌سازی دارایی واقعی یا RWA به نمایش دیجیتال حقوق یا منافع مرتبط با دارایی‌های خارج از بلاکچین گفته می‌شود.

برای مثال، یک دارایی ممکن است دارای حقوق بهره‌برداری، درآمد یا مالکیت باشد.

توکن می‌تواند طبق قرارداد، نماینده بخشی از این حقوق باشد.

اما صدور توکن به‌تنهایی موجب انتقال قانونی مالکیت دارایی نمی‌شود.

مثال صنایع دستی

یک مجموعه می‌تواند برای محصولات اصیل صنایع دستی گواهی دیجیتال صادر کند.

این گواهی ممکن است شامل شناسه محصول، نام هنرمند و اطلاعات تأییدکننده باشد.

چنین توکنی می‌تواند به رهگیری سوابق کمک کند، اما اصالت واقعی محصول همچنان به اعتبار فرایند کارشناسی وابسته است.

۱۰. توکنومیکس و مدل اقتصادی توکن

توکنومیکس مجموعه قواعد اقتصادی عرضه، توزیع و استفاده از توکن است.

برای ارزیابی یک پروژه باید موارد زیر بررسی شوند:

• عرضه کل و عرضه در گردش

• امکان انتشار توکن جدید

• سهم بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران

• زمان‌بندی آزادسازی توکن‌ها

• کاربرد واقعی

• تمرکز مالکیت

• سازوکار ایجاد تقاضا

• هزینه‌های استفاده از شبکه

یک خطای رایج

برخی پروژه‌ها ابتدا توکن ایجاد می‌کنند و سپس به دنبال کاربرد آن می‌گردند.

رویکرد حرفه‌ای برعکس است: ابتدا مسئله کسب‌وکار و نیاز کاربران مشخص می‌شود، سپس درباره ضرورت توکن تصمیم‌گیری می‌شود.

۱۱. توکن حاکمیتی

توکن حاکمیتی ممکن است به دارنده امکان مشارکت در تصمیم‌گیری درباره برخی موضوعات یک سامانه را بدهد.

اما داشتن توکن حاکمیتی الزاماً به معنای مالکیت سهام یا داشتن حقوق قانونی اداره شرکت نیست.

همچنین باید بررسی شود که رأی‌گیری چه میزان الزام‌آور است و چه کسی اختیار اجرای تصمیم‌ها را دارد.

تمرکز بخش بزرگی از توکن‌ها در اختیار تعداد محدودی از دارندگان می‌تواند موجب تمرکز قدرت تصمیم‌گیری شود.

۱۲. ریسک‌های مشترک انواع توکن

صرف‌نظر از نوع توکن، چند ریسک مهم وجود دارد.

ریسک فنی: آسیب‌پذیری قرارداد هوشمند، خطای نرم‌افزاری یا مشکل زیرساخت.

ریسک اقتصادی: نبود تقاضای واقعی، نقدشوندگی پایین یا مدل اقتصادی ناپایدار.

ریسک حقوقی: نامشخص بودن حقوق دارنده، مقررات عرضه یا مسئولیت ناشر.

ریسک عملیاتی: از دست رفتن کلید خصوصی یا اختلال در خدمات متصل.

ریسک اطلاعاتی: انتشار ادعاهای نادرست درباره پشتوانه، مالکیت یا کاربرد توکن.

۱۳. راهنمای انتخاب نوع توکن برای کسب‌وکارها

پیش از طراحی توکن باید پرسید:

۱. مسئله اصلی کسب‌وکار چیست؟

۲. آیا به توکن نیاز داریم یا پایگاه داده معمولی کافی است؟

۳. آیا واحدهای دارایی یکسان‌اند یا منحصربه‌فرد؟

۴. توکن چه حقوقی به دارنده می‌دهد؟

۵. آیا حقوق مزبور از نظر قانونی قابل اجرا هستند؟

۶. آیا انتقال توکن باید محدود شود؟

۷. چه کسی مسئول صدور و مدیریت توکن است؟

۸. آیا بازار یا تقاضای واقعی وجود دارد؟

۹. مدل درآمدی و هزینه‌های نگهداری چیست؟

۱۰. چه مقرراتی بر فعالیت حاکم است؟

پاسخ به این پرسش‌ها باید پیش از انتخاب استاندارد فنی و توسعه قرارداد هوشمند مشخص شود.

۱۴. پرسش‌های متداول

آیا هر توکن قابل‌تعویض، رمزارز است؟

خیر. توکن قابل‌تعویض ممکن است صرفاً برای اعتبار داخلی، امتیاز یا استفاده از خدمات طراحی شده باشد.

آیا NFT همیشه نماینده اثر هنری است؟

خیر. NFT می‌تواند برای گواهی‌ها، شناسه‌ها و کاربردهای دیگر نیز استفاده شود.

آیا توکن کاربردی قابل خریدوفروش است؟

بسته به طراحی و قواعد سامانه ممکن است قابل انتقال یا معامله باشد؛ اما قابلیت معامله به‌تنهایی ماهیت حقوقی آن را مشخص نمی‌کند.

آیا توکن بهادار همان سهام شرکت است؟

الزاماً خیر. توکن بهادار ممکن است نماینده انواع مختلف حقوق مالی باشد و لزوماً معادل سهام نیست.

آیا ایجاد توکن نیازمند بلاکچین اختصاصی است؟

خیر. بسیاری از توکن‌ها با استفاده از قراردادهای هوشمند روی شبکه‌های موجود ایجاد می‌شوند.

آیا هر دارایی واقعی را می‌توان توکن‌سازی کرد؟

نمایش دیجیتال اطلاعات یا حقوق مرتبط با دارایی ممکن است امکان‌پذیر باشد، اما انتقال معتبر حقوق آن به قوانین، قراردادها و شرایط دارایی وابسته است.

جمع‌بندی

برای شناخت انواع توکن باید میان ویژگی فنی و ماهیت اقتصادی و حقوقی تفاوت گذاشت.

توکن‌های قابل‌تعویض و غیرقابل‌تعویض بر اساس ویژگی جایگزینی واحدها دسته‌بندی می‌شوند، درحالی‌که توکن‌های کاربردی و بهادار بر اساس کارکرد و حقوق مرتبط با آن‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرند.

انتخاب نوع توکن باید نتیجه تحلیل مسئله، مدل اقتصادی، حقوق کاربران و الزامات قانونی باشد.

ارزش یک پروژه توکنی از تعداد توکن‌های منتشرشده ناشی نمی‌شود؛ بلکه از خدمات، حقوق معتبر و منافع واقعی ایجادشده برای کاربران شکل می‌گیرد.

منابع

۱. Ethereum Improvement Proposal 20 — ERC-20
https://eips.ethereum.org/EIPS/eip-20

۲. Ethereum Improvement Proposal 721 — ERC-721
https://eips.ethereum.org/EIPS/eip-721

۳. Ethereum Improvement Proposal 1155 — ERC-1155
https://eips.ethereum.org/EIPS/eip-1155

۴. Ethereum — Token Standards
https://ethereum.org/en/developers/docs/standards/tokens/

۵. European Union — Regulation (EU) 2023/1114 on Markets in Crypto-assets (MiCA)
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1114/oj

یادداشت حقوقی: طبقه‌بندی توکن‌ها در این مقاله آموزشی است. وضعیت قانونی هر توکن باید با توجه به حقوق واقعی دارنده، نحوه عرضه و مقررات حوزه قضایی مربوط بررسی شود.