مقدمه فصل ۱۳
پسنگری از آینده مطلوب آغاز میکند و پیشنیازهای تحقق آن را بهصورت معکوس تا زمان حال شناسایی میکند. این روش، مکمل سناریونویسی و ابزار پیوند چشمانداز به اقدام است.
پرسش راهبردی
چگونه از تصویر آینده مطلوب به کارهای ضروری امروز برگردیم؟
۱۳ـ۱. آغاز از وضعیت هدف
ابتدا باید ویژگیهای آینده مطلوب مشخص باشند. عباراتی مانند «پیشروشدن» بدون معیار عملیاتی کافی نیستند. آینده هدف باید از نظر کیفیت خدمت، عملکرد اقتصادی یا قابلیت فناورانه تا حد امکان قابل بررسی باشد.
۱۳ـ۲. بازگشت از مقصد
پرسش میکنیم برای تحقق هدف در سال ۱۴۱۵، در سال ۱۴۱۲ چه قابلیتهایی باید وجود داشته باشند و برای ایجاد آن قابلیتها در سال ۱۴۰۹ چه اقداماتی ضروری است. این زنجیره به شناخت وابستگیهای زمانی و نهادی کمک میکند.
۱۳ـ۳. تفکیک اقدامات
در نقشه راه باید میان پیشنیاز قطعی، فرضیه قابل آزمون و اقدام مشروط تفاوت گذاشت. همه اقدامات نباید از ابتدا تعهد سرمایهای کامل دریافت کنند.
۱۳ـ۴. آزمون مسیر
مسیر پسنگری در برابر آیندههای بدیل آزموده میشود. اگر یک مرحله تنها تحت یک فرض خاص امکانپذیر باشد، باید گزینه جایگزین یا نشانگر هشدار طراحی شود.
از مفهوم تا روش کاربردی
برای بهکارگیری مباحث این فصل، ابتدا باید محدوده مسئله و مرجع تصمیم مشخص شود. پرسش محوری ما این است: «چگونه از تصویر آینده مطلوب به کارهای ضروری امروز برگردیم؟» اگر این پرسش به یک اقدام واقعی، بازه زمانی و معیار موفقیت متصل نشود، نتیجه تحلیل ممکن است به گزارشی عمومی تبدیل شود. در مقابل، صورتبندی دقیق مسئله کمک میکند روشهای لازم از روشهای جذاب اما نامرتبط جدا شوند.
گام دوم، تفکیک سه نوع گزاره است: شاهد قابل مشاهده، فرضیه و تفسیر، و تصویر آینده. یک خبر فناوری یا نظر خبرگان ممکن است نشانهای مهم باشد؛ اما نباید بدون ارزیابی به واقعیت قطعی درباره سالهای آینده تبدیل شود. برای هر ادعای کلیدی، تاریخ، منبع، دامنه اعتبار و میزان اتکا به فرضیات باید مشخص بماند.
گام سوم، طراحی چند گزینه عملی است. گزینهها باید از نظر هزینه، قابلیت اجرا، برگشتناپذیری، نیاز مهارت و پیامدهای احتمالی مقایسه شوند. در فعالیتهای دارای عدم قطعیت بالا، اجرای آزمایشی یا تخصیص مرحلهای منابع ممکن است امکان یادگیری فراهم کند؛ البته هزینه انتظار و مخاطرات فنی و قانونی نیز باید بررسی شود.
در نهایت باید «نشانگر بازنگری» تعریف شود. چه شواهد جدیدی میتواند برداشت اولیه ما را تغییر دهد؟ چه کسی مسئول پایش آن است؟ و در چه شرایطی باید تصمیم اصلاح شود؟ بدون پاسخ، رابطه میان آیندهپژوهی و مدیریت منابع ناقص میماند. این چهار گام، قالبی عمومی برای اجرای روشهای این فصل هستند و باید با ماهیت آن روش سازگار شوند.
مطالعه موردی کاربردی
نمونه صنعتی و مدیریتی
برای داشتن یک سبد محصولات آزمایشگاهی معتبر در ۱۴۱۵، باید چند سال پیشتر پروژهها وارد اعتبارسنجی شده و پیش از آن قراردادهای مالکیت فکری، تیم توسعه و شبکه آزمون شکل گرفته باشند.
تبدیل تحلیل به برگه تصمیم
| عنصر تصمیم | پرسش راهنما | خروجی مورد انتظار |
|---|---|---|
| مسئله | چه انتخابی باید انجام شود؟ | صورت مسئله و مرجع تصویب |
| شواهد | چه چیزی را واقعاً میدانیم؟ | منابع معتبر و محدودیتها |
| عدم قطعیت | چه مفروضاتی ممکن است تغییر کنند؟ | فهرست فرضیات حساس |
| گزینهها | چه راههای متفاوتی برای اقدام داریم؟ | چند مسیر قابل مقایسه |
| تصمیم | بر اساس چه معیارهایی انتخاب میکنیم؟ | مصوبه و تخصیص منابع |
| یادگیری | چه زمانی تصمیم بازنگری میشود؟ | شاخص و قاعده اصلاح |
مرز اعتبار
نمونهها و ماتریسهای آموزشی این فصل، نتیجه تحقیق میدانی یا برآورد مالی واقعی یک بنگاه مشخص نیستند. کاربرد اجرایی آنها نیازمند داده معتبر، مشارکت خبرگان حوزه و رعایت الزامات قانونی و حرفهای است.
کارگاه و تمرین فصل
یک هدف ۱۴۱۵ تعیین کنید و پنج نقطه عطف پیشنیاز را بهصورت معکوس تا امروز بنویسید.
برای ثبت خروجی، یک صفحه شامل مسئله، شواهد، مفروضات، گزینهها، معیار ارزیابی، مسئول تصمیم و زمان بازنگری تهیه کنید. این برگه را در جلسه بعدی پروژه یا کمیته راهبردی بررسی کرده و تغییرات ناشی از دریافت شواهد جدید را ثبت نمایید.
پسنگری به چشمانداز جرئت میدهد، اما آن را به مسئولیتهای امروز پیوند میزند.
مطالعه تکمیلی: متن مبنای اولیه، صفحات ۸۴ تا ۹۲ ▾
پس نگری از آینده ( Backcasting)
بیشتر روش های آینده پژوهی از زمان حال آغاز میشوند و تلاش میکنند مسیر حرکت به سمت آینده را بررسی کنند. اما گاهی مسئله اصلی این نیست که «چه آینده ای ممکن است رخ دهد؟ «، بلکه پرسش مهم تر این است: « به چه آینده ای میخواهیم برسیم و چگونه میتوانیم آن را محقق کنیم؟ « پاسخ به این پرسش، مبنای روش «پس نگری از آینده« یا Backcasting است. در این روش، ابتدا آینده مطلوب ترسیم میشود و سپس با حرکت معکوس از آینده به زمان حال، مراحل و
اقدامات لازم برای دستیابی به آن آینده مشخص میشوند. به همین دلیل، Backcasting یکی از مهم ترین روش های هنجاری در آینده پژوهی محسوب میشود. اهداف یادگیری
پس از مطالعه این فصل، فراگیر باید بتواند: • مفهوم Backcasting را توضیح دهد. • تفاوت آن با Forecasting را بی ان کند. • مراحل اجرای Backcasting را بشناسد. • کاربردهای آن را در مسائل مختلف توضیح دهد. • برای یک آینده مطلوب، مسیر دستیابی طراحی کند. ۱. Backcasting چیست؟
Backcasting روشی است که در آن: ابتدا آینده مطلوب تعریف میشود و سپس مسیر رسیدن به آن آینده به صورت معکوس طراحی میشود. به بیان ساده: ابتدا مقصد مشخص میشود، سپس مسیر رسیدن به آن طراحی میشود. ۲. تفاوت Forecasting و Backcasting
دو رویکرد اصلی برای مطالعه آینده وجود دارد. Forecasting
حرکت از حال به آینده پرسش اصلی «: اگر روندهای فعلی ادامه یابند، چه اتفاقی
خواهد افتاد؟ « Backcasting
حرکت از آینده به حال پرسش اصلی «: اگر بخواهیم به آینده مطلوب برسیم، امروز چه باید بکنیم؟ «
مقایسه
Forecasting
Backcasting
حال ← آینده آینده←
حال مبتنی بر روندها مبتنی بر اهداف توصیفی هنجاری بررسی آینده محتمل طراحی آینده مطلوب ۳. چرا از Backcasting استفاده میکنیم؟
زیرا برخی اهداف بلندمدت با ادامه روندهای فعلی محقق نمی شوند. برای مثال: • توسعه پایدار • کاهش انتشار کربن • شهرهای هوشمند • تحول نظام آموزشی • سلامت همگانی نیازمند تغییرات اساسی هستند. ۴. مراحل اجرای Backcasting
مرحله اول: تعریف آینده مطلوب
ابتدا تصویر روشنی از آینده مطلوب ترسیم میشود. مثال
کشوری با: • اقتصاد دانش بنیان • انرژی پاک • آموزش باکیفیت • سلامت همگانی در سال۲۰۵۰
مرحله دوم: توصیف ویژگی های آینده
سؤال: آن آینده چه ویژگی هایی دارد؟
مثلاً: • انتشار کربن نزدیک صفر • حمل ونقل پاک • آموزش هوشمند • استفاده گسترده از هوش مصنوعی
مرحله سوم: حرکت معکوس در زمان
از سال هدف به سمت امروز بازمی گردیم. مثلاً: ۲۰۵۰
↓ ۲۰۴۰
↓ ۲۰۳۰
↓ ۲۰۲۵
مرحله چهارم: تعیین اقدامات لازم
برای هر دوره زمانی، اقدامات مورد نیاز مشخص میشوند. مرحله پنجم: تدوین راهبردها
سیاست ها و برنامه های اجرایی طراحی میشوند.
۵. مثال عملی
موضوع: آینده آموزش در سال ۲۰۴۵
تصویر مطلوب
• آموزش شخصی سازی شده • هوش مصنوعی آموزشی • یادگیری مادام العمر • دسترسی برابر سال۲۰۴۰
• فراگیر شدن آموزش ترکیبی سال۲۰۳۵
• توسعه زیرساخت های دیجیتال
سال۲۰۳۰
• بازآموزی معلمان سال۲۰۲۵
• اصلاح برنامه های درسی در نتیجه، اقدامات امروز بر اساس آینده مطلوب طراحی میشوند.
۶. کاربردهای Backcasting
توسعه پایدار
یکی از مهم ترین حوزه های استفاده از این روش است. محیط زیست
کاهش آلودگی و انتشار کربن. انرژی
گذار به انرژی های تجدیدپذیر. آموزش
تحول نظام آموزشی. سلامت
ایجاد نظام سلامت آینده نگر. شهرهای هوشمند
برنامه ریزی شهری. سیاست گذاری عمومی
تدوین سیاست های بلندمدت. ۷. مزایای Backcasting
✅ تمرکز بر آینده مطلوب ✅ ایجاد نگاه بلندمدت
✅ تشویق ب ه نوآوری ✅ مناسب برای مسائل پیچیده ✅ کمک به تدوین سیاست ها ۸. محدودیت های Backcasting
❌ تعریف آینده مطلوب ممکن است دشوار باشد. ❌ نیازمند مشارکت ذی نفعان است. ❌ ممکن است شرایط آینده تغییر کند. ❌ اجرای آن به منابع و زمان نیاز دارد. ۹. ارتباط Backcasting با سناریونویسی
بنابراین: سناریونویسی چند آینده را بررسی میکند و Backcasting مسیر رسیدن به آینده مطلوب را طراحی میکند.
۱۰. مثال: آینده انرژی
هدف: کاهش انتشار کربن تا سال ۲۰۵۰
وضعیت۲۰۵۰
• اقتصاد کم کربن • انرژی پاک وضعیت۲۰۴۰
• غالب شدن انرژی های تجدیدپذیر وضعیت۲۰۳۰
• توسعه زیرساخت ها وضعیت امروز
• اصلاح سیاست های انرژی ۱۱. ویژگی های یک آینده مطلوب
یک آینده مطلوب باید: واقع بینانه باشد. الهام بخش باشد. پایدار باشد. قابل دستیابی باشد. مورد پذیرش ذی نفعان قرار گیرد. ۱۲. تفاوت آینده مطلوب و آینده محتمل
آینده محتمل آینده مطلوب احتمال وقوع بیشتر مطلوبیت بیشتر توصیفی هنجاری ممکن است نامطلوب باشد بر اساس ارزش ها شکل میگیرد
جمع بندی فصل
•Backcasting از آینده به حال حرکت میکند. • تمرکز آن بر آینده مطلوب است. • این روش مکمل سناریونویسی محسوب میشود. • در توسعه پایدار، آموزش، سلامت و سیاست گذاری کاربرد گسترده ای دارد. • هدف آن طراحی مسیر دستیابی به آینده مطلوب است.
پرسش های مروری
۱. Backcasting چیست؟
۲. تفاوت آن با Forecasting چیست؟
۳. مراحل اصلی Backcasting کدام اند؟
۴. چرا این روش در توسعه پایدار اهمیت دارد؟
۵. رابطه سناریونویسی و Backcasting چیست؟
موضوع: « ایران در سال ۲۰۵۰ « را انتخاب کنید و: ۱. تصویر آینده مطلوب را ترسیم کنید. ۲. ویژگی های آن را بنویسید. ۳. به صورت معکوس، مراحل۲۰۴۰، ۲۰۳۰
و۲۰۲۵ را تعیین کنید. ۴. اقدامات لازم در زمان حال را مشخص کنید.
برای ارجاعات تکمیلی و محدودیت منابع، کتابنامه و روش پژوهش را مشاهده کنید.
